मोक्ष संन्यास योग (Moksha Sannyaasa Yoga) – श्लोक 43
श्लोक ४३ में क्षत्रिय के स्वाभाविक कर्म बताए गए हैं। Verse 43: The natural duties of a Kshatriya are valor, splendor, firmness, resourcefulness, not fleeing from battle, charity, and lordliness.
संस्कृत श्लोक
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्। दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥४३॥
śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam | dānam īśvara-bhāvaś ca kṣātraṃ karma svabhāvajam ||43||
पदच्छेद / शब्दार्थ
शौर्यम्: valor; तेजः: splendor; धृतिः: firmness; दाक्ष्यम्: resourcefulness; युद्धे: in battle; च: and; अपि: also; अपलायनम्: not fleeing; दानम्: charity; ईश्वर-भावः: lordliness; च: and; क्षात्रम्: of a Kshatriya; कर्म: duty; स्वभाव-जम्: born of his own nature.
हिंदी अनुवाद
शौर्य (वीरता), तेज (प्रभाव), धृति (दृढ़ता), दाक्ष्य (कुशलता), युद्ध में न भागना, दान और ऐश्वर्यभाव – ये क्षत्रिय के स्वाभाविक कर्म हैं।
English Translation
Valor, splendor, firmness, resourcefulness, not fleeing from battle, charity, and lordliness – these are the duties of a Kshatriya, born of his own nature.
टीका / Commentary
क्षत्रिय के स्वाभाविक गुण: वीरता, तेज, धैर्य, चतुराई, युद्ध से न भागना, दानशीलता, और नेतृत्व क्षमता। ये गुण उसे शासन और रक्षा के योग्य बनाते हैं।