आज का पंचांग (Columbus) | सूर्योदय: ०४:३१ PM | सूर्यास्त: ०५:३० AM
श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 14 · श्लोक 10

अध्याय 14 · श्लोक 10

गुणत्रय विभाग योग (Gunatraya Vibhaga Yoga) का पावन श्लोक तथा उसका विस्तृत हिंदी व अंग्रेजी अनुवाद एवं व्याख्या।

अंतिम अपडेट: 15 फरवरी, 2026

१. मूल संस्कृत श्लोक (Sanskrit Verse)

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥

rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata | rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā ||10||

२. पदच्छेद एवं शब्दार्थ (Word Meanings)

रजः-तमः: रज और तम को; च: और; अभिभूय: अभिभूत करके; सत्त्वम्: सत्त्व गुण; भवति: होता है (बढ़ता है); भारत: हे भारत; रजः: रज; सत्त्वम्-तमः: सत्त्व और तम को; च: और; एव: ही; तमः: तम; सत्त्वम्-रजः: सत्त्व और रज को; तथा: इसी प्रकार।

३. श्लोक का अनुवाद (Verse Translation)

हिंदी अनुवाद

हे भारत! कभी रज और तम को दबाकर सत्त्व गुण बढ़ता है, कभी सत्त्व और तम को दबाकर रजोगुण बढ़ता है, और कभी सत्त्व और रज को दबाकर तमोगुण बढ़ता है।

English Translation

Sometimes Sattva prevails, overpowering Rajas and Tamas, O Bharata; sometimes Rajas prevails over Sattva and Tamas; and at other times Tamas prevails over Sattva and Rajas.

४. विस्तृत व्याख्या एवं भावार्थ (Commentary)

ये तीनों गुण परस्पर स्पर्धा करते हैं। किसी समय कोई एक प्रबल हो जाता है। The three gunas constantly compete; at any given time, one dominates the others.
श्रीराम शास्त्री
शोधकर्ता व लेखक

श्रीराम शास्त्री

वैदिक संस्कृत और दार्शनिक साहित्य के व्याख्याता। सनातन इतिहास और प्राचीन ग्रंथों पर अनुसंधान का १०+ वर्षों का अनुभव।

आचार्य देवदत्त द्विवेदी
संपादकीय समीक्षा

आचार्य देवदत्त द्विवेदी

संस्कृत विश्वविद्यालय के भूतपूर्व प्राध्यापक एवं वैदिक शास्त्र विशेषज्ञ। भक्तिलोक की समस्त सामग्री के आध्यात्मिक सत्यता निरीक्षक।

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।।