क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विभाग योग (Kshetra Kshetragya Vibhag Yoga) – श्लोक 1

श्लोक १ में अर्जुन कृष्ण से प्रकृति, पुरुष, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के बारे में पूछते हैं। Verse 1: Arjuna asks Krishna about the nature of the field and its knower.

संस्कृत श्लोक

अर्जुन उवाच | प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च | एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव || १ ||

arjuna uvāca | prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca | etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava || 1 ||

पदच्छेद / शब्दार्थ

अर्जुन: अर्जुन; उवाच: बोले; प्रकृतिम्: प्रकृति को; पुरुषम्: पुरुष को; च: और; एव: ही; क्षेत्रम्: क्षेत्र; क्षेत्रज्ञम्: क्षेत्रज्ञ; एव: ही; च: और; एतत्: यह; वेदितुम्: जानने के लिए; इच्छामि: चाहता हूँ; ज्ञानम्: ज्ञान; ज्ञेयम्: ज्ञेय तत्व; केशव: हे केशव

हिंदी अनुवाद

अर्जुन बोले: हे केशव! मैं प्रकृति और पुरुष, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ, तथा ज्ञान और ज्ञेय को जानना चाहता हूँ।

English Translation

Arjuna said: O Kesava, I wish to know about Prakriti (nature) and Purusha (spirit), the field and the knower of the field, knowledge and the object of knowledge.

टीका / Commentary

यह अर्जुन का प्रश्न है, जो आगे के ज्ञान का द्वार खोलता है। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के विवेक से ही मोक्ष प्राप्त होता है। This verse sets the stage for the entire chapter, where Krishna explains the distinction between the material world and the spiritual self.