पौराणिक परिचय एवं आध्यात्मिक रहस्य
सनातन धर्म में भगवान शिव के अनेक स्तोत्रों और स्तुतियों का वर्णन मिलता है, किंतु लंकापति रावण द्वारा विरचित 'श्री शिव तांडव स्तोत्रम्' का स्थान सर्वोपरि एवं अद्वितीय है। इस दिव्य स्तोत्र की रचना का प्रसंग अत्यंत रोचक और प्रेरणादायक है। पौराणिक कथाओं के अनुसार, रावण अपनी अपार शक्ति, विद्या और लंका के सोने के साम्राज्य के अहंकार में चूर होकर कैलाश पर्वत पर जा पहुँचा। उसने भगवान शिव को युद्ध के लिए ललकारा और जब उसे अपनी शक्ति पर अत्यधिक घमंड हो गया, तब उसने कैलाश पर्वत को ही अपने हाथों से उखाड़ने का दुस्साहस किया। रावण ने अपनी भुजाओं के बल से जब कैलाश पर्वत को उठाना प्रारंभ किया, तो माता पार्वती भयभीत हो गईं। तब देवाधिदेव महादेव ने अपने बाएं पैर के अंगूठे के मात्र थोड़े से दबाव से कैलाश पर्वत को पुनः यथास्थान स्थापित कर दिया। इस अद्भुत लीला से रावण की भुजाएँ पर्वत के नीचे दब गईं और वह पीड़ा से चीख उठा।
अपनी इस पराजय और असहनीय पीड़ा के क्षणों में, रावण के भीतर की सुप्त भक्ति जागृत हुई। उसे ज्ञान हुआ कि वह जिस शक्ति को चुनौती दे रहा है, वह चराचर जगत के स्वामी हैं। तब महामुनि पुलस्त्य के पौत्र रावण ने शिवजी को प्रसन्न करने के लिए अपने ही प्राणों की ऊर्जा और संगीत के उच्च स्वरों का उपयोग करते हुए तत्काल संस्कृत के इस महाकाव्य जैसी रचना 'शिव तांडव स्तोत्रम्' का गान किया। रावण ने अपने कटे हुए सिर की नस और हाथों की शिराओं से वीणा के तार बनाकर इस स्तोत्र की लयबद्ध रचना की। रावण के कंठ से जैसे ही 'जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले...' के रूप में प्रथम श्लोक निकला, भगवान शिव अत्यंत प्रसन्न हुए। रावण के इस आशुतोष समर्पण और शिवभक्ति से संतुष्ट होकर महादेव ने न केवल उसकी भुजाओं को मुक्त किया, बल्कि उसे अजेय तलवार (चन्द्रहास) और दीर्घायु का वरदान भी प्रदान किया। यह स्तोत्र केवल शब्दों का संग्रह नहीं है, बल्कि यह लय, ताल, नाद और शिव-तत्व का परम मिलन है, जो साधक के मन में असीम ऊर्जा और एकाग्रता का संचार करता है।
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्। डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवडमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्।।
विनियोग, ध्यान एवं पाठ संकल्प
किसी भी वैदिक या पौराणिक स्तोत्र का पाठ करने से पूर्व उसका विनियोग और ध्यान करना अत्यंत आवश्यक माना जाता है ताकि पाठ की ऊर्जा सही दिशा में प्रवाहित हो सके। शिव तांडव स्तोत्रम् के पाठ के लिए निम्नलिखित विनियोग और ध्यान का उच्चारण किया जाता है:
विनियोग:
अस्यू श्री शिवतांडवस्तोत्रमन्त्रस्य रावण ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, भगवान् शिवो देवता, हरादिशक्तिर्बीजम्, मम समस्तदुरितक्षयद्वारा परमेश्वरप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः।
ध्यानम्:
ध्यायेत् नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलांगं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्। पद्मासीनं समantात् स्तुतममरगणैव्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलमधहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम्॥
सम्पूर्ण मूल पाठ
श्लोक 1:
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्। डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवडमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥
श्लोक 2:
धराधरेंद्रनिंद्विनीलझुंदलस्फुरत्प्रभाकलत्तमंजरीप्रभाकरं कदंबमूलनिवासीनम्। भजेलग्नमोचनं चराचरेश्वरं सदा शिवं भजाम्यहं भजावतीश्वरम्॥ (पारंपरिक पाठ: जटाकटाहसंभ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि। धगद्गदज्वलल्ललाटपट्टपावकः किशोरचंद्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥)
श्लोक 3:
धराधरेंद्रनंदिनीविलासबन्धुबन्धुर स्फुरद्दिगन्तसंततिप्रमोदमानमानसैः। कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥
श्लोक 4:
जटाभुजङ्गापिङ्गस्फुरत्फणामणिप्रभा कदंबकुंकुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे। मदान्धसिंधुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥
श्लोक 5:
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः। भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबंधुशेखरः॥
श्लोक 6:
ललाटचत्वरज्वलद्धनंजयस्फुलिंगभा निपीतपंचसायकं नमन्निलिम्पनायकम्। सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पत्ते शिरोजालमस्तु नः॥
श्लोक 7:
करालभालपट्टिकाधगद्गदज्वलद्धनंजयस्फुलिंगभा निपीतपंचसायकम्। दधन्मुखे मनो दिवि विनोदमेतु वस्तुनि॥ (कारालभालपट्टिकाधगद्गदज्वलद्धनंजयस्फुलिंगभा निपीतपंचसायकम्। नमन्निलिम्पनायकं सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पत्ते शिरोजालमस्तु नः॥)
श्लोक 8:
नवीनमेघमंडली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्कुहुनिशीथनीतमः प्रबंधबद्धकन्धरः। निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृते कृते कृते कृते कृते कृते
श्लोक 9:
प्रफुल्लनीलपंकजप्रपंचकालिमप्रभा वलंबकंठकंदली रुचिप्रबद्धकन्धरम्। स्मरच्छिंदं पुरच्छिंद भवच्छिंद मखच्छिंद गजच्छिंद अंधकच्छिंद तमंतकच्छिंद भजे॥
श्लोक 10:
अगर्वजल्बजल्लिकाप्रपंचकस्फुरच्छिंद प्रकृष्टममंचमंचलत्प्रभामदप्रणालिकाम्। प्रमुक्तमन्मथं प्रमथनाथमच्छिंदं भजेम मुक्तये गमच्छिंदं भजे॥
श्लोक 11:
करालघोरपद्धतिधगद्गदज्वलद्धनंजयस्फुलिंगभा निपीतपंचसायकम्। धरामहेन्द्रनंदिनीकुचाग्रचित्रपत्रकप्रकल्पनैकचैल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥
श्लोक 12:
नवीनमेघमंडली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्कुहुनिशीथनीतमः प्रबंधबद्धकन्धरः। निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृते कृते...
श्लोक 13:
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः। भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबंधुशेखरः॥
श्लोक 14:
इति ब्रूमः सम्यक् त्रिसंध्यं यः पठेच्छिवताण्डवम्। स सर्वं दुष्टमुत्सृज्य शिवलोके महीयते॥
श्लोकवार सरल हिंदी भावार्थ एवं दार्शनिक व्याख्या
शिव तांडव स्तोत्रम् का प्रत्येक श्लोक संस्कृत व्याकरण, अनुप्रास अलंकार और नाद-सौंदर्य का उत्कृष्ट उदाहरण है। पहले श्लोक में रावण वर्णन करता है कि भगवान शिव की जटाओं से बहने वाली पवित्र गंगा का प्रवाह उनके कंठ को पावन कर रहा है। उनके गले में बड़े-बड़े सर्प माला के रूप में लिपटे हुए हैं और डमरू की 'डम-डम' ध्वनि के साथ उनका तांडव नृत्य पूरे ब्रह्मांड में गूंज रहा है, ऐसे शिव हमारे जीवन का कल्याण करें।
मध्यवर्ती श्लोकों में रावण शिव के ललाट पर जलती हुई अग्नि, उनके तृतीय नेत्र, चंद्रमा के आभूषण और उनके भयानक तथा सौम्य दोनों रूपों का अत्यंत सजीव चित्रण करता है। रावण यह भी स्वीकार करता है कि कामदेव को अपनी दृष्टि की अग्नि से भस्म करने वाले महादेव ही संसार के एकमात्र रक्षक और संहारक हैं। स्तोत्र के अंतिम भाग में फलश्रुति दी गई है, जिसके अनुसार जो भी मनुष्य त्रिकाल (सुबह, दोपहर, संध्या) इस तांडव स्तोत्र का पाठ करता है, वह सभी प्रकार के दुखों और पापों से मुक्त होकर अंत में शिवलोक को प्राप्त होता है।
पाठ विधि, नियम, शुभ मुहूर्त एवं सावधानियां
शिव तांडव स्तोत्र का पाठ करने के लिए साधक को शारीरिक और मानसिक पवित्रता का विशेष ध्यान रखना चाहिए।
- नित्य प्रातः काल स्नान करके स्वच्छ श्वेत या केसरिया वस्त्र धारण करें।
- शिवलिंग या शिव परिवार के समक्ष दीपक प्रज्वलित करें और गंध-अक्षत अर्पित करें।
- पाठ का उच्चारण स्पष्ट और लयबद्ध होना चाहिए क्योंकि इसमें प्रयुक्त शब्दों का नाद सकारात्मक ऊर्जा उत्पन्न करता है।
- प्रदोष काल या सोमवार का दिन इस स्तोत्र के अनुष्ठान के लिए अत्यंत उत्तम माना गया है।
संपूर्ण फलश्रुति एवं आध्यात्मिक प्रभाव
शिव तांडव स्तोत्र के नियमित पाठ से मनुष्य के भीतर आत्मविश्वास, साहस और वाक्पटुता की वृद्धि होती है। रावण स्वयं एक महान विद्वान था, इसलिए इस स्तोत्र में बौद्धिक उत्कृष्टता और ऊर्जा का अपार भंडार है। इसके निरंतर जप से मानसिक तनाव दूर होता है, शत्रुओं पर विजय प्राप्त होती है और साधक के जीवन में आ रही बाधाएँ समाप्त होती हैं। यह स्तोत्र भगवान शिव की कृपा प्राप्त करने का सबसे सरल और प्रभावशाली मार्ग है।
पाठकों के विचार (0)
भक्ति रस चर्चा में भाग लें