रावण के नाम की उत्पत्ति
रावण ने घोर तपस्या करके ब्रह्मा से वरदान प्राप्त किया। फिर कैलाश पर्वत उखाड़ने के प्रयास में शिव जी द्वारा दबा लिए जाने पर उनकी स्तुति की और रावण नाम पाया।
विवरण
यह सर्ग रावण के नाम की प्रसिद्ध कथा का वर्णन करता है। दशग्रीव (रावण) ने घोर तपस्या करके ब्रह्मा से अमरता का वरदान तो नहीं, परन्तु देवताओं, दानवों, यक्षों आदि से अवध्य होने का वरदान प्राप्त किया। इसके बाद उसने लंका पर अधिकार किया और कुबेर को निकाल दिया। एक बार अहंकारवश उसने कैलाश पर्वत को उखाड़ने का प्रयास किया। भगवान शिव ने अपने अंगूठे से पर्वत को दबा दिया, जिससे रावण की भुजाएँ दब गईं और वह चीत्कार करने लगा। तब उसने हजारों वर्षों तक शिव की स्तुति की, और प्रसन्न होकर शिव ने उसे 'रावण' (जो रावण अर्थात् चीत्कार करने वाला) नाम दिया और चन्द्रहास खड्ग प्रदान किया। इस प्रकार रावण का नामकरण हुआ।
📖 श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण – उत्तरकाण्ड – सर्ग १६
(रावण के नाम की उत्पत्ति)
🕉️ रावण की तपस्या और ब्रह्मा का वरदान (श्लोक १-१०)
गत्वा गन्धमादनं शैलं तपस्तेपे सुदारुणम्॥
दश वर्षसहस्राणि मासमेकं स्थितोऽभवत्।
उर्ध्वबाहुः पादाङ्गुष्ठे स्थित्वा सूर्यं समीक्षयन्॥
तस्य तुष्टो महादेवः स्वयम्भूरमितद्युतिः।
उपागम्य वरं प्रादाद्ब्रह्मा लोकपितामहः॥
वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं प्रतिगृह्यताम्।
इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा दशग्रीवोऽब्रवीद्वचः॥
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचाः पनगाः खगाः।
न मां हिंस्युर्महाभाग तव प्रसादतः प्रभो॥
जग्राह वरदानं तत्प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥
ततो लङ्कां समासाद्य कुबेरं समवासृजत्।
विमानं पुष्पकं चापि जहार बलवान् बली॥
ततः कैलासशैलं तु दिदृक्षुः स महाबलः।
जगाम त्रिदशैः सार्धं यत्र देवो महेश्वरः॥
दृष्ट्वा च पर्वतं दिव्यं शिवेनाधिष्ठितं शुभम्।
जिघृक्षुः स दुराधर्षो रावणो राक्षसाधिपः॥
प्रचकर्ष बलाच्छैलं धरणीं कम्पयन्निव।
ततः शूलधरः क्रुद्धो रुद्रस्तं समलोकयत्॥
🏔️ कैलाश पर्वत प्रकरण एवं नामकरण (श्लोक ११-२५)
पीड्यमानोऽथ दशग्रीवश्चुक्रोश भृशदुःखितः॥
तं श्रुत्वा निनदं घोरं सर्वे देवाः सवासवाः।
त्रस्ता विस्मयमापन्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः॥
ब्रह्मा प्रोवाच भो देवा मा भयं वो रणे क्वचित्।
शिवेन दीयते नाम रावणो रावणो ह्ययम्॥
चन्द्रहासं च खड्गं च ददौ तस्मै महेश्वरः।
प्रीतः प्रसन्नो भगवान् दशग्रीवमुवाच ह॥
रावण त्वं महाभाग मत्प्रसादान्न संशयः।
भविष्यसि दुराधर्षः सर्वलोकेषु विश्रुतः॥
चन्द्रहासं महाबाहुः शूलिने नमः शूलिने॥
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् रावणो नाम राक्षसः।
ख्यातिं ययौ महातेजा दशग्रीवो न संशयः॥
लब्ध्वा च वरदानानि दर्पितो रावणस्तदा।
बाधते स्म त्रिलोकेशान् देवान् ब्रह्मर्षींस्तथा॥
कुबेरं भ्रातरं ज्येष्ठं यक्षेन्द्रं धनदं प्रभुम्।
लङ्काया निरकासयत् स्वयं तस्थौ महाबलः॥
एवं रावण उत्पन्नो ब्रह्मणोऽनुग्रहात्पुरा।
शिवेन नाम चाप्युक्तो दत्तश्च खड्ग उत्तमः॥
त्रासयन् सर्वभूतानि चरति स्म महीतले॥
न तस्य देवाः सङ्ग्रामे यक्षाः पनगगुह्यकाः।
शक्ताः प्रतिमुखं गन्तुं ब्रह्मदत्तवरोत्कटः॥
एवं वः कथितं राम रावणस्य यथातथम्।
नाम्नः कारणमाख्यातं शिवेन परमात्मना॥
यः शृणोति नरो नित्यं रावणस्य च नाम च।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते॥
इत्याख्यानं समाकर्ण्य रामः प्रीतमना भवत्।
उवाच मुनिशार्दूलं कृताञ्जलिपुटो नृपः॥
🙏 राम की प्रतिक्रिया एवं फलश्रुति (श्लोक २६-३५)
कथयामास दिव्यां मे रावणस्य च नामतः॥
अहो महात्मनः शम्भोर्दिव्यं चरितमद्भुतम्।
येन दुष्टो हि दशग्रीवो रावणत्वमुपागतः॥
अद्यप्रभृति वक्ष्यामि पालयिष्ये महीमिमाम्।
धर्मेण नातिचारेण भवतामाज्ञया मुने॥
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो मुनीन्द्रं समपूजयत्।
ददौ रत्नानि वस्त्राणि गाश्च धेनूः सहस्रशः॥
ततः स मुनिशार्दूलो राममामन्त्र्य राघवम्।
जगाम स्वाश्रमं प्रीतो रावणस्य कथां स्मरन्॥
नामकारणमुदारं शिवेन परमेष्ठिना॥
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः।
सर्वपापैः प्रमुच्येत रुद्रलोकं स गच्छति॥
न तस्य व्याधयो रोगा न दुःखं न च विप्लवः।
भवन्ति राम भद्रं ते शिवभक्तस्य सर्वदा॥
इति वाल्मीकि भगवता प्रोक्तं रामस्य धीमतः।
उत्तरकाण्डमाहात्म्यं रावणस्य च नामतः॥
॥ इति श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥
शिक्षा : इस सर्ग से हमें यह ज्ञान मिलता है कि अहंकार और वरदान का दुरुपयोग करने वाला भी अन्ततः भगवद्भक्ति द्वारा कल्याण पा सकता है। रावण ने शिव की घोर तपस्या कर नाम और खड्ग प्राप्त किया, फिर भी उसके दुष्कर्मों ने उसका पतन किया। भगवन्नाम की महिमा अपार है।